تبلیغات
هفت رخ فرخ ایران - امیرکبیر
پنجشنبه 26 آبان 1390

امیرکبیر

   نوشته شده توسط: بردیا    نوع مطلب :تاریخ معاصر ،

   گزارشی از زندگی و اقدامات امیرکبیر 

 

                      

 

 

میرزا محمدتقی‌ خان امیرکبیر فرزند کربلایی قربان بیگ فراهانی در سال 1222 ق در هزاوه فراهان از توابع اراک (سلطان‌آباد پیشین) متولد شد. کربلایی قربان پدر امیرکبیر در دستگاه میرزا عیسی (میرزا بزرگ) پدر میرزا ابوالقاسم قائم‌‌مقام سمت آشپزی داشت. مادر امیرکبیر فاطمه‌ سلطان دختر استاد شاه محمد‌ بنا از اهالی فراهان بود. میرزا محمدتقی خان به خاطر هوش و استعداد کم‌نظیرش از همان دوران نوجوانی مورد توجه میرزابزرگ و سپس قائم‌مقام فراهانی قرار گرفت و به ترتیب به سمت منشی‌گری آن دو دست یافت و به سرعت مورد توجه قائم‌مقام و عباس میرزا نایب‌السلطنه قرار گرفت. اولین تجربه سیاسی میرزا محمدتقی خان همراهی خسرو میرزا فرزند نایب‌السلطنه و هیئت همراه او در سفرش به روسیه تزاری بود. این سفر به‌دنبال قتل گریبایدوف وزیر مختار روسیه در تهران و در شوال 1244 و به منظور عذرخواهی از واقعه قتل گریبایدوف صورت گرفت. میرزا تقی خان طی سالهای آتی بیش‌از‌پیش در انجام امور دیوانی و غیره لیاقت و شایستگی نشان داد و در اواخر دوران سلطنت فتحعلی‌شاه در دستگاه محمدخان زنگنه امیرنظام و پیشکار آذربایجان وارد خدمت شد. چند سال بعد و در 1253 ق میرزا محمدتقی وزیر نظام آذربایجان گردید. میرزا محمدتقی که اینک به امیرنظام ملقب شده بود در 16 شوال 1253 به همراه ناصرالدین میرزا ولیعهد عازم روسیه شد و در ارمنستان (ایروان) با نیکلای اول تزار روسیه ملاقات کرد. از مهمترین مأموریتهای سیاسی امیرنظام در دوران سلطنت محمد شاه ریاست نمایندگی دولت ایران در کمیسیون صلح ارزنة‌الروم بود که به عنوان «وکیل تام الاختیار» ایران در ماه صفر 1259 آغاز شد و به‌رغم تمام مشکلاتی که بروز کرد پس‌ از چهار سال که از اقامت امیرکبیر در عثمانی سپری می‌شد قرارداد صلح مطلوبی با عثمانی به امضا رسید. پس از عقد قرارداد صلح در 16 جمادی الثانی 1263 امیرنظام سخت مورد تشویق و تفقد محمدشاه قرار گرفت. امیرنظام که از سالها قبل با ناصرالدین میرزا الفت و نزدیکی پیدا کرده بود پس از فوت محمدشاه مقتدرانه مقدمات و اسباب بر تخت نشستن ناصرالدین شاه را فراهم آورد و در 14 شوال 1264 سلطنت ناصرالدین شاه را اعلام کرد. امیرنظام که با آغاز سلطنت ناصرالدین شاه منصب صدراعظمی یافته بود در 22 ذی قعده 1264 علاوه بر لقب امیرنظامی به القاب امیرکبیر اتابک اعظم نیز مفتخر شد. امیرکبیر مدت کوتاهی پس از صدارت اصلاحات سیاسی، امنیتی، مالی، اقتصادی و فرهنگی‌اش را آغاز کرد و در این میان ایجاد امنیت و پایان دادن به شورشها و یاغی گریها و نیز اصلاحات مالی و جلوگیری از اجحافات پیدا و پنهان صاحبان قدرت و نفوذ را در اولویت برنامه های خود قرار داد و مدت کوتاهی پس از صدارت نشان داد که قصد دارد از نفوذ و دخالت بیگانگان (روس و انگلیس) در امور مختلف کشور بکاهد. از جمله اقدامات مهم امیرکبیر پایان دادن و سرکوب شورش محمدحسن خان سالار فرزند اللهیارخان آصف الدوله در خراسان (در نوروز 1266 ق) بود. در همان حال امیرکبیر ضمن نظم بخشیدن بر امور دستگاه سلطنت و حکومت و کنترلی که بر اعمال و رفتار دیوانیان، شاهزادگان، خاندان سلطنت، رجال و صاحبان قدرت و غیره اعمال می‌کرد اصلاحات گسترده ای در امور اداری کشور به عمل آورد و با ریشه‌کن کردن بسیاری از مفاسد اداری و مالی در اداره امور کشور نظمی نو پدید آورد؛ بگذریم از این که اقدامات اصلاحی امیرکبیر برخی از مهمترین دیوانیان و صاحبان نفوذ و قدرت را با او دشمن کرد. از دیگر اصلاحات امیرکبیر بازسازی ارتش و قشون و پایه‌گذاری نظمی نو در نیروی نظامی کشور بود. آگاهان و ناظران امور در همان روزگار از سازمان نظامی جدیدی که امیرکبیر پایه گذاری کرد سخت تمجید و تحسین می‌کنند. از دیگر اقدامات امیرکبیر ایجاد چاپارخانه، تذکره خانه (اداره گذرنامه)، بنای بازار و تیمچه و سرای امیر در تهران، تأسیس سازمان اطلاعاتی ­- جاسوسی  و خبررسانی و خفیه‌نویسی بود که در دوران صدارت او بسیار کارآمد عمل می‌کرد. امیر کبیر همچنین تلاشهای بسیاری برای اصلاحات قضایی و به تبع آن از میان برداشتن رسم بست‌نشینی انجام داد که در موارد بسیار روندی انحراف‌‌آمیز یافته بود. از مهمترین اقدامات امیرکبیر تأسیس دارالفنون بود که پس از تلاشهای بسیار در 5 ربیع‌الاول 1268و فقط 13 روز قبل از قتل امیرکبیر افتتاح شد. امیرکبیر در همان دوران کوتاه صدارت (1264 1268 ق) گامهای استواری برای توسعه اقتصادی و صنعتی کشور و نیز رشد اقتصاد تجاری کشور برداشت و برای مثبت شدن تراز بازرگانی خارجی ایران تلاشهای فراوانی انجام داد. انتشار روزنامه وقایع‌اتفاقیه، تلاش برای ترجمه و انتشار کتب از دیگر اقدامات امیرکبیر بود. امیرکبیر که خود فردی مذهبی بود در ارتقاء شأن و منزلت علما و روحانیون کوشید. به‌ویژه نقش برجسته امیرکبیر در سرکوب شورش باب و از میان برداشتن فتنه ‌بابیه که با محاکمه و اعدام سید علی‌محمد باب به‌پایان رسید، روابط امیرکبیر و علمای دینی را بیش‌از‌پیش تحکیم بخشید. وطن‌دوستی و مخالفت شدید امیرکبیر با نفوذ کشورهای خارجی در ایران، تلاش برای برقراری عدالت و امنیت، جلوگیری از شکنجه و آزار متهمان و مجرمان، جلوگیری از پناهندگی جنایتکاران و مجرمین سیاسی و غیره در سفارتخانه‌های خارجی و تلاش برای قطع ارتباط جاسوسی ­- اطلاعاتی اتباع داخلی برای نمایندگان خارجی از دیگر اقدامات اصلاحگرانه امیرکبیر در طول دوران کوتاه (چهار ساله) صدارت بود.

 

امیرکبیر که از همان آغاز صدارت سخت مورد حمایت و اعتماد ناصرالدین شاه قرار گرفته بود در روز جمعه 22 ربیع‌الاول 1265 با ملکزاده خانم عزت‌الدوله خواهر تنی شاه ازدواج کرد.

 

تلاشهای اصلاحگرانه امیرکبیر مدتی طولانی تداوم نیافت و در حالی که سیاست خارجی مستقل امیرکبیر و تلاشهای جدی او برای قطع نفوذ و دخالت روس و انگلیس می‌رفت تا طلیعه آغاز عصر نوینی در کشور شود توطئه‌های نمایندگان سیاسی این دو کشور و همگامی بدخواهان پیدا و پنهان داخلی امیرکبیر با سیاست بیگانگان به‌تدریج موجبات رنجش و سپس نومیدی و خشم ناصرالدین شاه را از او فراهم آورده از صدارت اعظمی و دیگر مشاغل اداری و نظامی‌اش معزول کرده و به شهر کاشان تبعید کرد. بدین ترتیب با دسیسه بیگانگان و همدستی و خیانت گروهی از عوامل اثرگذار داخلی ناصرالدین شاه حاجی علی مراغه ای (حاجب‌الدوله) را مأمور قتل امیرکبیر کرد.

 

امیرکبیر در محرم 1268 از مقام صدارت عظمی عزل شد و در شب شنبه 18 ربیع‌الاول 1268 توسط حاجب‌الدوله در حمام فین کاشان به قتل رسید.

 

 

منابع

ملکی، حسین. زندگانی میرزاتقی خان امیرکبیر. تهران، علمی، 1323.

آدمیت، فریدون. امیرکبیر و ایران. تهران، خوارزمی، 1348.

کاشفی، محمد. قائم مقام فراهانی و امیرکبیر. تهران، حافظ نوین، 1376 .

کاوه جبلی، علیرضا. سیاست خارجی امیرکبیر. تهران، جویا، 1371.

نامه های امیرکبیر به انضمام رساله نوادرالامیر. تهران، نشر تاریخ ایران، 1371.

احمد پناهی، محمد. امیرکبیر تجلی افتخارات ملی. تهران، کتاب نمونه، 1374.

اقبال آشتیانی، عباس. میرزا تقی خان امیرکبیر. تهران، دانشگاه تهران، 1340 .

حکیمی، محمود. داستانهایی از زندگانی امیرکبیر. تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1372.

روشنی زعفرانلو، قدرت‌الله. امیرکبیر و دارالفنون. تهران، دانشگاه تهران، 1354.

نجمی، ناصر. چهره امیر. تهران، عطایی، 1368.

هاشمی رفسنجانی، علی اکبر. امیرکبیر یا قهرمان مبارزه با استعمار. قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1363.

زاهدی، پرویز. میرزا تقی خان امیرکبیر. تهران، سروش، 1365.

انقطاع، ناصر. امیرکبیر فرزند خلف ایران. تهران، دانشگاه علوم ارتباطات اجتماعی، 1350.

 

برگرفته از موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران  /http://iichs.org

میرزا محمدتقی یک بار دیگر نیز به همراه امیر نظام به روسیه رفت که سرپرستی این هیئت را ناصرالدین میرزا ولیعهد بر عهده داشت. مهمترین سفر خارجی میرزا تقی خان مسافرت به ارزروم در پی پدید آمدن بحران در روابط ایران و عثمانی بود. میرزا تقی خان در صفر 1259 ق طی فرمانی از سوی محمدشاه با رتبة سرتیپی، در رأس 200 تن از رجال سیاسی - نظامی ایران رهسپار ارزروم شد و پس از مذاکرات طولانی با عقد پیمان صلح در جمادی الثانی 1263 ق، به ایران بازگشت. پس از مرگ محمد شاه (6 شوال 1264ق/ 5 سپتامبر 1848م) میرزا تقی خان با درایتی کم نظیر ناصرالدین میرزا ولیعهد را از تبریز به تهران رساند. پس از ورود شاه به تهران و جلوس بر تخت سلطنت میرزا تقی خان منصب صدارت یافت و لقب اتابک اعظم و امیرکبیرگرفت. امیرکبیر روز جمعه 22 ربیع الاول 1265 با خواهر تنی ناصرالدین شاه ملکزاده خانم ملقب به عزت الدوله ازدواج کرد و صاحب دو دختر شد به نامهای تاج الملوک و همدم السلطنه که هر دوی این خواهران به دستور ناصرالدین شاه با دو فرزندش مظفرالدین میرزا ولیعهد و مسعود میرزا ظل السلطان ازدواج کردند . امیر قبل از ازدواج با عزت الدوله زن دیگری داشت که هنگام رسیدن به صدارت از او جدا شد. از این یک پسر داشت به نام احمد میرزا که هنگام قتل امیر 14 ساله بود که بعداً ملقب به ساعدالملک و وزیر نظام آذربایجان گردید. از گرفتاریهای امیر در آغاز صدارتش « شورش حسن خان سالار و فوج قهرمانیه » است که امیر با قاطعیت این شورشها را سرکوب کرد. سیاست امیرکبیر نسبت به اقلیتهای مذهبی برپایة مدارای مذهبی و حق آزادی پرستش و تساوی حقوق اجتماعی قرار داشت. در این رویة آزادمنشانه غیر از عنصر روشن بینی ، عامل مصلحت سیاسی نیز دخیل بود. اما برخورد امیرکبیر با فرقه بابیه قهر آمیز بود. سید علی محمد شیرازی فرقه ای دینی پدید آورده بود که در آغاز خود را « باب » امام غایب می دانست. اما پس از مدتی خود را مهدی خواند. امیرکبیر می خواست بدون توسل به خشونت، بی پایگی ادعاهای علی محمد را روشن گرداند اما شورش و آشوب مسلحانه ای که در خراسان، مازندران، فارس، زنجان و دیگر نقاط توسط بابیان پدید آمد، دولت مرکزی را به مقابله واداشت و پس از یک سلسله جنگهای خونین که در 1265ق و سال بعد، میان نیروهای حکومت و هواداران باب در گرفت همة سران بابیه (بشرویه ای، بارفروشی، زنجانی و دارابی) در 1266 ق کشته شدند. امیرکبیر برای رفع غائله چاره ای ندید جز آنکه باب را از میان بردارد. پس حمزه میرزا حشمت الدوله، حکمران آذربایجان به امر امیرکبیر، باب را از چهریق به تبریز آورد و پس از آنکه علما فتوی به قتل وی دادند او را در میدان شهر تبریز (در 27 شعبان 1266 ق) تیرباران کردند. امیرکبیر در مدت سه سال و سه ماهی که سمت صدراعظمی ایران را داشت دست به اصلاحات عمیق سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و نظامی زد. از مهمترین اقدامات امیرکبیر می توان به تأسیس مدرسه دارالفنون، ایجاد چاپخانه، ترجمه کتب اروپایی، اعزام محصل به اروپا، دایر کردن روزنامه وقایع اتفاقیه، توسعه زراعت نیشکر در مازندران و خوزستان، توسعة زراعت زعفران درخراسان، ایجاد کارخانه کاغذسازی در شمال شرقی تهران، تأسیس کارخانه های چلواربافی؛ چینی سازی؛ حریربافی و بلورسازی، تدوین قانون سربازگیری، تأسیس کارخانه هایی برای ساخت ملزومات نظامی و تسلیحات ساده، متحدالشکل گردانیدن لباس نظامیان، ترویج آبله کوبی و بنیان نخستین بیمارستان دولتی، ایجاد امنیت در راهها و نظارت بر عبور و مرور و صدور تذکرة عبور، ایجاد قراول خانه و چاپارخانه درحدود شهرها، مساحی و نقشه برداری تهران ودیگر مناطق و راههای کشور، کوتاه کردن دست قدرتهای بیگانه از دخالت در امور داخلی و ... اشاره کرد. با آغاز اقدامات اصلاحی امیرکبیر، سفارت انگلیس، مهدعلیا مادر شاه و میرزا آقاخان نوری اعتمادالدوله برای سرنگونی امیرکبیر با هم متحد شدند. ناصرالدین شاه تا مدتی در برابر تحریکات و القائات دشمنان امیر ایستادگی کرد اما سرانجام تسلیم آنان گردید و فرمان عزل امیر را از صدارت صادر کرد و پس از مدتی حکم تبعید امیر به کاشان، نخست با عنوان حکومت آن شهر، صادر شد و زیر نظر نظامیان به آنجا رفت. اندکی بعد شاه حکم قتل امیر را نیز امضا کرد و علی خان فراشباشی در بامداد 18 ربیع الاول 1268 وارد فین کاشان شد و در حمام با زدن رگهای دست و پا، امیر را به شهادت رساند. پیکر امیرکبیر ابتدا در کاشان و سپس به پایمردی همسرش، عزت الدوله، در کربلا به خاک سپرده شد. 2

 

__________________________________________

 

1 . مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن 12 ، 13، 14 هجری، ج1، (تهران: زوار ، 1371) . ص 210 . محمدکاظم موسوی بجنوردی، ویرایشگر، دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج10، (تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1367- ) ، ص 263 .

2 . فریدون آدمیت، امیرکبیر و ایران، (تهران: خوارزمی، 1355). ص اغلب صفحات. کمال حاج سید جوادی، اثرآفرینان: زندگینامه نام آوران فرهنگی ایران ( از آغاز تا سال 1300 ش)، زیر نظر کمال حاج سید جوادی؛  با همکاری عبدالحسین نوایی (تهران : انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1380) ص 320- 319. محمدکاظم موسوی بجنوردی، ص 270- 263.


Can you get an operation to make you taller?
یکشنبه 12 شهریور 1396 ساعت 00 و 36 دقیقه و 08 ثانیه
Useful information. Lucky me I discovered your website by chance, and I am stunned why this coincidence didn't came about
earlier! I bookmarked it.
BHW
جمعه 18 فروردین 1396 ساعت 19 و 29 دقیقه و 56 ثانیه
obviously like your web-site but you need to test the spelling
on quite a few of your posts. Many of them are rife with spelling issues and I in finding
it very bothersome to inform the truth nevertheless I will
surely come again again.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر