تبلیغات
هفت رخ فرخ ایران - ارتش در شهریور 1320
جمعه 5 مهر 1392

ارتش در شهریور 1320

   نوشته شده توسط: سیاوش    نوع مطلب :تاریخ معاصر ،

سید مصطفی تقوی

در طول تاریخ، و به ویژه پس از تأسیس سلسله صفویه، با توجه به تهدید استقلال و تمامیت ارضی كشور از سوی دولتهای همسایه، تقویت بنیه دفاعی كشور مهمترین ركن تصمیم‌گیریها و سیاستگزاریهای دولتهای ایران بوده است. پس از شكست ایران از روسیه در عهد فتحعلی شاه قاجار، نیاز به بازسازی قوای دفاعی هم از نظر سازماندهی و ساختار و هم از نظر تأمین تجهیزات و تسلیحات جدید و پیشرفته، بیش از پیش احساس گردید. چون برآورده شدن این نیاز و تشكیل ارتشی نیرومند با اهداف استعماری قدرتهای همسایه ایران تضادی بنیادین داشت، بنابر این، هیچ كدام از سلاطین قاجار و دولتهای آنها در برآورده ساختن این هدف توفیقی نیافتند. به همین علت، حتی در نهضت مشروطه هم به رغم تأكید علمای نجف بر تشكیل یك ارتش نیرومند كه قادر به دفاع از كیان كشور باشد، باز هم این هدف درگیرو دار كارشكنی‌های قدرتهای همسایه برآورده نشد.

پس از آنكه در روسیه انقلاب بلشویكی رخ داد و بریتانیا هم به دلیل مشكلات گوناگون داخلی و خارجی ناشی از جنگ جهانی اول، ناگزیر گردید نیروهای نظامی خود را از ایران فرا بخواند، تشكیل نیرویی نظامی برای پر كردن این خلاء و حمایت از حكومت كودتا و تأمین امنیت موردنظر بریتانیا در دستور كار قرار گرفت. بدینگونه است كه رضاشاه اجازه، و به بیان دیگر، مأموریت یافت كه این نیروی نظامی را تشكیل و سازماندهی نماید و خود را به عنوان مبتكر بزرگ و اصلی تأسیس ارتش نوین ایران وانمود سازد. این ارتش در سركوبی ملت ایران و تحكیم حكومت كودتا و تعمیق اختناق و دیكتاتوری موفقیت بسیاری داشت و رضاشاه در مرداد 1320، یعنی چند صباحی پیش از متلاشی شدن ارتش و خروج خود از كشور می‌گفت: « قشون من عالی‌ترین قشونی است كه امروز در دنیا می‌توان نشان داد». اما این پرسش مطرح می‌شود كه چرا همین ارتش در شهریور 1320 قادر به كمترین مقاومت در برابر هجوم بیگانه و دفاع از كشور نبود؟


نگاهی به پاره‌ای از خاطرات سپهبد امیراحمدی، برای پاسخ به این پرسش و روشن شدن ماهیت آن ارتش مفید به نظر می‌رسد. ایشان در خاطرات خود می‌نویسد كه در ماجرای شهریور 20 به رضاشاه گفته بود كه « اعلیحضرت باید یكی از دو راه را انتخاب فرمائید: یكی آنكه اگر تصمیم به جنگ گرفته‌اند و می‌خواهند در تاریخ زندگی سیاسی اعلیحضرت این نقطه ضعف نباشد كه در برابر دیگران سر تسلیم فرود آورده‌اند ستاد ارتش را به همدان ببرند و با لشكرهای كرمانشاه و كردستان و لرستان و خوزستان در برابر نیروی انگلیس بجنگند و مرا هم به آذربایجان بفرستند كه با قوای موجود تا آخرین نفر در برابر قوای روس بجنگم. با اطمینان به اینكه غلبه با آنهاست و ما كشته می‌شویم.... در آینده وقتی كتاب خدمات درخشان بیست ساله اعلیحضرت را ورق بزنند، در ورق آخر این است كه سر تسلیم در برابر بزرگترین نیروی نظامی جهان فرود نیاورد و ایستادگی كرد و مردانه جان داد و نامی بزرگ در تاریخ به یادگار خواهید گذاشت... اگر مصلحت نمی‌دانید كه به چنین كاری دست بزنید، شق دوم این است كه راه به آنها بدهید و...».


ایشان در بخش دیگری از خاطراتش با اشاره به وضع نابسامان ارتش در روزهای شهریور 20 می‌نویسد به رضاشاه گفتم: « با ترتیبی كه من دیده‌ام، این پادگانها متفرق خواهد شد و همین پنجاه هزار نفر نظامی اگر اداره نشوند، ممكن است خودشان شهر را غارت كنند و اسباب هرج و مرج شوند». همو در جای دیگری عملكرد ارتش پس از آغاز حمله متفقین را اینگونه توضیح می‌دهد: « در همه جا ارتش ایران، بدون استثناء، این عمل را كرد كه فرماندهان قشون تا آنجا كه توانستند نقدینه و اشیاء سبك وزن قشون را با خود برداشته و فرار كردند و سایر افسران و درجه‌داران و افراد هم اسلحه و مهمات و آذوقه موجود را برداشته و به این و آن فروختند. و اگر در چند نقطه هم زد و خورد شد، قابل بحث و نقل نیست». ایشان همچنین می‌نویسد كه در آن روزهای سرنوشت‌ساز، فرماندهان عالی ارتش صورتجلسه‌ای تنظیم كردند « مبنی بر اینكه با قشونی كه از افراد نظام وظیفه تشكیل شده نمی‌توان در برابر قشون منظم روس و انگلیس مقاومت كرد و ممكن است خود افراد برخلاف اینكه با دشمن بجنگند، با دشمن همكاری كنند». سرانجام در جای دیگری روحیه رضاشاه و ارتش را اینگونه به تصویر می‌كشد: «.... متوجه شدم كه سربازخانه متلاشی شده و فرماندهان نالایق و ناصالح سربازها را لخت كرده و از سربازخانه‌ها بیرون كرده‌اند.... . رضاشاه درنظر گرفته بود كه شبانه به جانب اصفهان حركت كند، ولی افسران ارشد و امراء ارتش همینكه بوی جنگ شنیدند، هر یك از گوشه‌ای فرار كردند. و رضاشاه در قصر سعدآباد درصدد حركت به اصفهان بود كه افسران با عجله تمام به فرار می‌پرداختند. وقتی من اول شب به باشگاه افسران رفتم، عده‌ای از افسران عالی رتبه را دیدم كه آخرین چاره را فرار می‌دانستند. من گفتم این مردم سالها از ما نگهداری كردند و به ما احترام گذاشتند برای چنین روزی. و اكنون اگر شما هم فرار كنید، لكه ننگی بر دامان تاریخ این مملكت خواهید گذاشت .... ساعت 12 شب كه به باشگاه افسران آمدم، متأسفانه، آن عده افسری هم كه در باشگاه بودند خارج شده بودند و بجز امیرموثق نخجوان كه با رنگ پریده در راهروهای باشگاه افسران قدم می‌زد، و معلوم شد وسیله نقلیه‌اش را دیگران برده‌اند و پای فرار نداشته، افسرهای ارشد و امرای ارتش همه فرار كرده و از تهران خارج شده بودند».


گفته‌های سپهبد امیراحمدی به عنوان یكی از فرماندهان عالی ارتش آن روز و یك شاهد عینی وضع شاه و ارتش در واقعه شهریور 1320، بیانگر واقعیت و حقیقت تلخی است كه ماهیت نظام سیاسی حكومت پهلوی و قوای نظامی آن را به چالش می‌كشاند. البته چون امیراحمدی خود بخشی از سیستم نظامی ـ سیاسی ناسالم و ناكارآمد رضاشاه بود، قادر به درك ماهیت آن نبود. اگرچه او خود در جای دیگری از همین خاطرات از قول سرهنگ شهاب می‌نویسد: « مملكت چه و قشون چه؟ سرتاسر ایران یعنی املاك اختصاصی شاه و قشون نیز به منزله اسكورت شاه می‌باشد». اما گویا نمی‌تواند علل واقعی درماندگی شاه و ارتش در آن ایام را دریابد.


پر واضح است، از كسی كه با طرح و دستور بریتانیا به سلطنت می‌رسد نمی‌توان انتظار داشت كه همچون نادرشاه و شاه اسماعیل و دیگر سلاطین پیشین ایران، در هنگامه خطر برای كشور تن به جانبازی و فداكاری دهد و با استقبال از شهادت در راه وطن نامی بزرگ در تاریخ از خود برجای بگذارد. همچنین ارتشی كه برای تحكیم چنین شخصی و چنین حكومتی سازماندهی شده باشد، نقشی بیش از سركوبی ملت و اسكورت كردن آن شاه نداشته و در ایام بحران جز ننگ فرار و غارت مردم و اموال نظامی چیزی نصیب خود نخواهد كرد.

در طول تاریخ، همواره كسانی می‌توانستند در راه وطن از جان خود بگذرند و به افتخار سربازی و شرف جانبازی نائل آیند و نامی بزرگ در تاریخ از خود برجای بگذارند كه از ملت برخاسته و با آن پیوندی ناگسستنی داشته و بدان ایمان داشته‌اند. و این همان چیزی بود كه متأسفانه نظام سیاسی و ارتش رضاشاه از آن بی بهره بود. راز واماندگی و زبونی و تلاشی رژیم رضاشاه و ارتش آن در شهریور 1320 نیز در همین نهفته است.

 

 

برگرفته از موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران

/http://iichs.org


Cialis prices
شنبه 18 فروردین 1397 ساعت 13 و 22 دقیقه و 57 ثانیه

Great info. Many thanks!
cialis canadian drugs cialis 5 mg deutschland cialis online cialis professional yohimbe compare prices cialis uk cialis tablets australia estudios de cialis genricos cost of cialis per pill prix de cialis click here cialis daily uk
Generic cialis
شنبه 4 فروردین 1397 ساعت 13 و 30 دقیقه و 14 ثانیه

Many thanks. I appreciate this!
comprar cialis 10 espa241a safe site to buy cialis online comprar cialis navarr dose size of cialis cialis preise schweiz cialis venta a domicilio effetti del cialis buy cialis online legal brand cialis nl free cialis
What is a heel lift?
شنبه 25 شهریور 1396 ساعت 09 و 25 دقیقه و 07 ثانیه
Hello, i feel that i noticed you visited my blog so i
came to go back the desire?.I am attempting to to find
things to enhance my site!I suppose its adequate to use some of your ideas!!
How can we increase our height?
سه شنبه 14 شهریور 1396 ساعت 18 و 30 دقیقه و 34 ثانیه
Pretty nice post. I simply stumbled upon your weblog and wished to say that I
have really loved browsing your weblog posts. In any case I will be subscribing in your feed and I'm hoping you write once more soon!
http://ildacaraveo.wordpress.com
چهارشنبه 3 خرداد 1396 ساعت 17 و 43 دقیقه و 42 ثانیه
This is my first time go to see at here and i am in fact impressed to read everthing at one place.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر